पक्षकारांना आवडणारा वकील

पक्षकारांना आवडणारा वकील

ज्येष्ठ विधीज्ञ अॅड. एस. के. जैन हे पुण्यातील सुप्रसिद्ध व्यक्तिमत्व. अॅड. जैन येत्या ७ सप्टेंबर २०२४ रोजी त्यांच्या वयाची पंचाहत्तरी (अमृतमहोत्सवी वर्ष) पूर्ण करत आहेत. त्या निमित्ताने त्यांच्या कारकिर्दीचा धांडोळा...   

...................

केवळ पुण्यातच नव्हे, तर संपूर्ण महाराष्ट्रात वकिली क्षेत्रात नावाजलेले व्यक्तिमत्व म्हणजे अॅड. एस. के. जैन. ७ सप्टेंबर २०२४ रोजी जैन त्यांच्या वयाची पंचाहत्तरी पूर्ण करत आहेत. वकिली क्षेत्रात गेली ५२ वर्षे कार्यरत असलेल्या जैन यांनी वकिलीबरोबरच सामाजिक, शैक्षणिक, राजकीय क्षेत्रातही आपल्या कार्याचा ठसा उमटवला आहे. या सर्वच क्षेत्रांत त्यांचे नाव आदराने घेतले जाते. प्रसन्न व हसतमुख चेहरा, टापटीप पेहराव, वक्तशीरपणा, संयमी वृत्ती, वाचनाचा व्यासंग, दांडगा जनसंपर्क, मृदू भाषा, पक्षकारांप्रती असलेली बांधिलकी आणि ख्यातनाम वकील अशी जैन सरांची ओळख आहे.  

विविध प्रकारच्या दाव्यांमध्ये पारंगत 

गेल्या ५२ वर्षांत त्यांनी पुण्यातील अनेक गाजलेल्या खटल्यांमध्ये बचाव पक्षाचे वकील म्हणून काम पाहिले आहे. काही खटल्यांमध्ये सरकार पक्षाकडून विशेष सरकारी वकील म्हणून काम पाहिले आहे. नागपूर चाळ लीकर केस, बिल्कीस बानो, अण्णा हजारे विरुद्ध सुरेशदादा जैन बदनामीचा खटला अशा अनेक गाजलेल्या दाव्यांमध्ये जैन यांनी काम पाहिले आहे. जैन फौजदारी, दिवाणी, कन्व्हिन्सिंग, आर्बिट्रेशन, नॅशनल ग्रीन ट्रिब्युनल अशा विविध प्रकारच्या दाव्यांमध्ये पारंगत आहेत.

का निवडलं वकिली क्षेत्र?

जैन मूळचे राजस्थानमधील सिरोही जिल्ह्यातील शिवगंज गावचे. वडील कुंदनमलजी व्यवसायानिमित्त पुण्यात होते. दहा वर्षांचे असताना एस. के. जैनही पुण्यात आले. ते वर्ष होते १९५९. आई-वडील, दोन भाऊ, तीन बहिणी असा त्यांचा परिवार. जैन त्यांच्या वडिलांना दुकानात मदत करत असत. शिक्षण घेत असताना लहान वयातच साधारण आठवी, नववीत असल्यापासूनच त्यांना वकील होण्याची इच्छा होती. त्यावेळी ‘नवभारत टाइम्स’ या वृत्तपत्रात ‘कानूनी बाते गुटगुटियाँ’ या विषयावरचे लेख येत असत. ते लेख वाचून जैन त्याची कात्रणे काढून ठेवत असत. अकरावीत ते प्रथम श्रेणीत उत्तीर्ण झाले होते. त्यांनी प्री-डिग्री सायन्सला प्रवेश घेतला. एफवायबीएस्सीलाही त्यांना प्रथम श्रेणी मिळाली. फर्ग्युसन कॉलेजमध्ये इंटर सायन्स केल्यानंतर ते इंजिनिअरिंगकडे वळले. १९६७ मध्ये बीएस्सीचे प्रथम वर्ष पूर्ण होताच जैन यांना पुण्यातील सुप्रसिद्ध इंजिनीअरिंग कॉलेज असलेल्या सीओईपीला प्रवेश मिळाला. दरम्यान, ‘नवभारत टाइम्स’मध्ये बेरोजगार इंजिनीअरांबाबतचा एक अग्रलेख त्यांच्या वाचनात आला. पुढील दहा वर्षांत किती इंजिनीअर बेरोजगार होतील, याबाबतची माहिती त्यात देण्यात आली होती. त्यामुळे आपण इंजिनीअरिंग करावे की नाही, याचा जैन यांनी पुनर्विचार केला. दरम्यान, त्यांच्या एका नातेवाइकाची दिवाणी स्वरुपाची केस शिवाजीनगर जिल्हा न्यायालयात सुरू होती. जैन त्यांच्या नातेवाइकाबरोबर शिवाजीनगर जिल्हा न्यायालयात गेले. घरमालक आणि भाडेकरू अशी ती केस होती. न्यायालयातील वातावरण पाहून जैन भारावून गेले. अग्रलेखात वाचलेली बेरोजगार इंजिनीअरबाबतची माहिती आणि न्यायालयातील वातावरण पाहून जैन यांनी वकील होण्याचा निश्चय केला. फर्ग्युसन कॉलेजला त्यांनी बीए सेकंड इयर पॉलिटिकल सायन्सला प्रवेश घेतला. त्यानंतर त्यांनी आयएलएस लॉ कॉलेजमधून एलएलबी पूर्ण केले. 

वकिलीचे सुरुवातीचे दिवस 

जैन यांनी एलएलबीच्या तिसऱ्या वर्षाची शेवटची परीक्षा देत असतानाच वकिली क्षेत्रातील ख्यातनाम नाव अॅड. बाबाराव भिडे यांना २५ मार्च १९७२ पासून सहाय्य करण्यास सुरुवात केली. भिडे यांच्याबरोबर ते कोर्टातील काही मजकूर व दस्तावेज पाहायचे. भिडे यांच्यासोबत काम करताना दाव्यांचे ब्रीफ वाचणे, त्यातून नोट्स काढणे, तयार केलेल्या नोट्स सीनिअरला देणे अशी कामे त्यांनी सुरू केली. कडक शिस्तीचे, कायदा क्षेत्रातील तज्ज्ञ आणि आरोपींची उलटतपासणी घेण्यासाठी प्रसिद्ध असलेल्या भिडे यांच्यासोबत जैन यांची वकिलीही सुरू झाली. त्यानंतर या क्षेत्रात सलग ५२ वर्षे जैन कार्यरत आहेत. त्यावेळी पुणे शहर आणि पुणे जिल्ह्यासाठी जामीन अर्जाच्या सुनावणीसाठी फक्त एकच सत्र न्यायालय कार्यरत होते. त्या न्यायालयात दोन-तीन दिवसांत जामीन अर्ज निकाली काढण्यात येत असत. या अर्जांची सुनावणी सरकारी वकिलांच्या उपस्थितीत न्यायाधीशांच्या चेंबरमध्ये होत असे. शिवाय जामीन अर्जाच्या सुनावणीला सर्वसाधारण मुदत दिली जात नसे. न्यायालयीन कामकाज सुरू होण्यापूर्वी सकाळच्या आणि दुपारच्या सत्रात जिल्हा न्यायालयातील न्यायाधीश आणि प्रथम वर्ग न्यायदंडाधिकारी बोर्डवर वेळेत आले आहेत का, याबाबतची पाहणी प्रमुख न्यायाधीशांकडून करण्यात येत असे. न्यायालयात असलेल्या अशा कडक आणि गंभीर वातावरणात जैन यांनी वकिलीचे धडे गिरवले. 

कुटुंबीयांची साथ 

२१ जून १९७२ रोजी बार कौन्सिल ऑफ महाराष्ट्र आणि गोवाची सनद घेतल्यानंतर अधिकृतरित्या त्यांची वकिली सुरू झाली. त्यावेळी पुणे बारमधील वकिलांची संख्या अवघी २००-२५० वकील इतकी होती. कायद्याचा अभ्यास चालू असतानाच, म्हणजे एलएलबीच्या दुसऱ्या वर्षाला असताना, वयाच्या २१ व्या वर्षी जैन यांचा विवाहही झाला. मात्र, वकिलीच्या सुरुवातीच्या काळात फारसे उत्पन्न मिळायचे नाही. या काळात त्यांच्या कुटुंबीयांनी, वडील कुंदनमलजी जैन, भाऊ भवर जैन यांनी त्यांना सांभाळून घेतले. भवर जैन यांनी स्वत:चे शिक्षण थांबवून दुकान/व्यवसाय सांभाळले. वकिलीकडे लक्ष देण्यासाठी जैन यांना त्यांच्या कुटुंबीयांकडून मदत मिळाली. त्यामुळे जैन यांचा एकत्र कुटुंब पद्धतीवर विश्वास आहे. वकिलीबरोबरच त्यांनी वैयक्तिक आयुष्याकडेही लक्ष दिले. त्यांना दोन मुले आणि एक मुलगी आहे. थोरले पुत्र अॅड. हितेश हे मुंबई उच्च न्यायालय आणि सर्वोच्च न्यायालयात प्रॅक्टिस करतात, तर दुसरे पुत्र सुजित हे इतर व्यवसाय सांभाळतात. मुलगी पपिता यांचेही एलएलबीपर्यंत शिक्षण झाले आहे. आता तर हितेश यांचा मुलगा जनय हा केंब्रिज युनिव्हर्सिटीत (इंग्लंड) येथून एलएलएम करून मुंबई उच्च न्यायालयात वकिली करीत आहे. म्हणजेच तिसरी पिढीही त्यांचा वारसा समर्थपणे चालवित आहे. 

स्वतःच्या प्रॅक्टिसला सुरवात  

अॅड. जैन यांची वकिली सर्वप्रथम प्रथमवर्ग न्यायदंडाधिकारी आणि सत्र न्यायाधीशांसमोर सुरू झाली. एका वर्षाच्या आत त्यांनी सत्र न्यायालयातील अनेक दाव्यांमध्ये काम पाहिले. सत्र न्यायालयात चालणाऱ्या खटल्यांमध्ये त्यांना साक्षीदारांची उलटतपासणी घेण्याची संधी मिळाली. त्यामुळे त्यांना कमी कालावधीत साक्ष घेण्याबाबतचा विश्वास वाढला. आणीबाणीच्या काळात त्यांनी पुणे जिल्ह्यातील जामिनाची जवळपास ३०० प्रकरणे हाताळली. त्यामुळे जैन यांचे नाव सर्वत्र पसरले. दिवंगत अॅड. बाबाराव भिडे यांना आणीबाणीच्या काळात ताब्यात घेण्यात आले, त्यावेळी जैन यांनी भिडे यांच्या चेंबरचे काम सांभाळले. भिडे यांची सुटका करण्यात आल्यानंतर जैन यांनी स्वतःची प्रॅक्टिस सुरू केली. क्लिष्ट दाव्यांमध्ये जैन भिडे यांना सहाय्य करायचे.  

पुणे बार असोसिएशनने १९७३ मध्ये वकिलांच्या चेंबरसाठी अतिरिक्त इमारत उभारली. त्यात जैन यांना १९७५ मध्ये चेंबर क्रमांक २ मिळाले. १९७२ पासून त्यांचे खडकी इथेही ऑफिस सुरू आहे. 

उच्च न्यायालय आणि सर्वोच्च न्यायालयातही युक्तिवाद 

वकिली सुरू केल्यानंतर सुरुवातीच्या चार वर्षांत त्यांना महाराष्ट्र मनी लेंडर्स असोसिएशनबरोबर काम करण्याची संधी मिळाली. मुंबई उच्च न्यायालयातील सीनिअर अॅड. माधवराव परांजपे आणि इतरांबरोबर त्यांना काम केले. उच्च न्यायालय आणि सर्वोच्च न्यायालयातही त्यांनी युक्तिवाद केले आहेत.

सामाजिक, शैक्षणिक क्षेत्रातील कार्य  

वकिली करत असतानाच त्यांनी १९७९ मध्ये सामाजिक क्षेत्रात काम करण्यास सुरुवात केली. खडकी एज्युकेशन सोसायटीचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी ३७ वर्षे काम पाहिले. या कार्यकाळात त्यांनी खडकी इथे प्राथमिक व माध्यमिक शाळा सुरू केली. तिथे आर्टस्, सायन्स, कॉमर्सचे डिग्री कॉलेज सुरू केले, मॅनेजमेंट कोर्सेस सुरू केले. खडकी कॅन्टोन्मेंट बोर्ड, पुणे कॅन्टोन्मेंट बोर्ड, देहू कॅन्टोन्मेंट बोर्ड, एनडीए, पीएमसी, पीसीएनडीटीए अशा विविध स्थानिक संस्थांमध्येही त्यांनी कामाचा ठसा उमटवला. पुणे विद्यापीठाचे सिनेट सदस्या म्हणूनही काम पाहिले. स्वारगेट येथील दादावाडी टेम्पल ट्रस्टचे ते १९८०-८३ या दरम्यान ट्रस्टी होते. निरामय ट्रस्टचे अध्यक्ष आहेतच. निरामय ट्रस्ट हे झोपडपट्टीमधील मुलांचे लसीकरण, मुलींचे सशक्तीकरण व शालेय शिक्षण मध्येच सोडण्यापासून रोखण्याचे काम करते. त्याबरोबरच ते अपंग कल्याणकारी संस्थेच्या सल्लागार समितीचे अध्यक्षही होते. जितो अॅपेक्सचे दोनदा संचालक होते. सेन्चुरी एन्का आणि सेन्चुरी टेक्सटाइल लिमिटेडचे इनडिपेंडंट डायरेक्टर म्हणूनही त्यांनी काम पाहिले.  

शैक्षणिक क्षेत्रातील योगदान  

वयाच्या २७ व्या वर्षी खडकी शिक्षण संस्थेच्या अध्यक्षपदी निवड झाल्यानंतर २०१६ पर्यंत जैन यांनी अध्यक्ष म्हणून जबाबदारी सांभाळली. काँग्रेसचे ज्येष्ठ नेते, माजी मंत्री चंद्रकांत छाजेड हे या संस्थेचे सचिव होते. राजकीय मतभेद असतानाही संस्थेचे काम चालवताना जैन आणि छाजेड यांच्यात कधीही मतभेद झाले नाहीत. १९७९ मध्ये संस्थेत मराठी प्राथमिक व माध्यमिक शाळा होती; पण १९७९ पासून ज्युनिअर कॉलेज, सीनिअर कॉलेज, व्होकेशनल कॉलेज, इंग्रजी माध्यमिक शाळा, पदव्युत्तर शिक्षणाचे वर्ग चालू करून संस्थेची आर्थिक परिस्थिती भक्कम झाली. म्हणून इमारतीत अनेक विषयांवर कामे करता आली.

 सन २०१६ मध्ये त्यांची शिक्षण प्रसारक नियामक मंडळाचे अध्यक्ष म्हणून निवड झाली. शिक्षण प्रसारक नियामक मंडळाच्या सर्व नियामक सदस्यांबरोबर चांगला संबंध ठेवून अॅड. जैन यांनी अनेक नवीन उपक्रम राबविले आहेत. आता संस्थेची आर्थिक स्थिती भक्कम आहे. 

पुणे बार असोसिएशनचे सर्वांत तरुण उपाध्यक्ष 

जैन यांची १९८० मध्ये पुणे बार असोसिएशनचे उपाध्यक्ष म्हणून निवड झाली. उपाध्यक्षपदी निवड झालेले ते सर्वांत तरुण उपाध्यक्ष होते. १९८५ ते ९७ दरम्यान महाराष्ट्र आणि गोवा बार कौन्सिलचे सभासद म्हणून काम करण्याची संधी त्यांना दोनदा मिळाली. १९९०-९१ दरम्यान बार कौन्सिलचे उपाध्यक्ष म्हणूनही त्यांनी काम पाहिले.

५०० हून अधिक सहायक वकील 

 जैन यांच्या चेंबरमध्ये गेल्या ५२ वर्षांत ५०० हून अधिक वकिलांनी प्रॅक्टिस केली असून त्यांच्या चेंबरमध्ये शिकल्यानंतर स्वतःची प्रॅक्टिस सुरू केलेले वकील दिल्ली, मुंबई, पुणे आणि राज्यातील विविध भागांमध्ये आजमितीला चांगली वकिली करत आहेत. न्यायदानाच्या क्षेत्रातही त्यांच्या चेंबरमध्ये शिकलेले वकील कार्यरत आहेत. 

सफलतेचे सूत्र  

गेली ५२ वर्षे वकिलीच्या क्षेत्रात कार्यरत असलेल्या आणि वयाची पंचाहत्तरी पूर्ण करत असलेल्या जैन यांच्या यशाचे सूत्र म्हणजे उत्तम आरोग्य, आध्यात्मिक साधना, अफाट वाचन, वेळेचे सुनियोजन, आर्थिक शिस्त, वकील सहकाऱ्यांसोबतची सहकार्याची भूमिका, त्यांना योग्य मार्गदर्शन, पक्षकारांप्रती आदर, पक्षकारांच्या वेळेचा आदर, पक्षकारांना कोणतेही खोटे आमिष न दाखविणे, विविध क्षेत्रातील मान्यवर आणि तळागाळातील लोकांशी असलेला संपर्क आणि संवाद हे जैन यांच्या यशाचे सूत्र आहे. 

वयाची पंचाहत्तरी पूर्ण केलेल्या अॅड. एस. के. जैन यांना मन:पूर्वक शुभेच्छा !! 

...................

अॅड. एस. के. जैन यांनी आतापर्यंत भूषविलेली पदे... 

खडकी एज्युकेशन सोसायटीवर बिनविरोध निवड. अध्यक्षपदीही निवड. ३७ वर्षे कार्यभार 

पुणे विद्यापीठाच्या सिनेटचा सभासद म्हणून काम

स्वारगेट येथील दादावाडी टेम्पल ट्रस्टचे १९८०-८३ दरम्यान सदस्य

१९८५ ते ९७ दरम्यान महाराष्ट्र आणि गोवा बार कौन्सिलचे सभासद म्हणून काम 

१९९०-९१ दरम्यान बार कौन्सिलचे उपाध्यक्ष म्हणून काम 

खडकी एज्युकेशन सोसायटीचे अध्यक्ष झाल्यानंतर प्राथमिक शाळा व माध्यमिक शाळा सुरू केली. तिथे आर्टस्, सायन्स, कॉमर्सचे डिग्री कॉलेज सुरू केले, मॅनेजमेंट कोर्सेसही सुरू केले.

अपंग कल्याणकारी संस्थेच्या अॅडव्हायजरी बोर्डचे चेअरमन

निरामय ट्रस्टचे अध्यक्ष

सेन्चुरी ऐन्का आणि सेन्चुरी टेक्सटाइल लिमिटेडचे स्वतंत्र संचालक म्हणून काम 

२०१६ पासून शिक्षण प्रसारक मंडळी संस्थेच्या नियामक मंडळाचे अध्यक्ष म्हणून काम 

जितो अॅपेक्सचे बोर्डाचे दोनदा संचालक